આદિવાસી અધિકારો પર સંકટ: ગુજરાતમાં ગેરકાયદેસર ખાણકામ ક્યારે બંધ થશે?

 

આદિવાસી અધિકારો પર સંકટ: ગુજરાતમાં ગેરકાયદેસર ખાણકામ ક્યારે બંધ થશે?

ક્યાં સુધી આદિવાસીઓ ના કુદરતી સંસાધનોનું શોષણ થશે?

ગુજરાતમાં ગેરકાયદેસર ખાણકામની સમસ્યા દિવસેને દિવસે ગંભીર બની રહી છે. તે જંગલો, જળસ્ત્રોતો અને ખેતીની જમીન પર પ્રતિકૂળ અસર કરી રહ્યું છે, પરંતુ સરકારી સ્તરે રચાયેલી સમિતિઓ અને ટાસ્ક ફોર્સ તેને રોકવામાં કેટલા અસરકારક છે? શું સ્થાનિક વહીવટીતંત્ર અને સંબંધિત વિભાગો તેમની જવાબદારીઓ પૂર્ણ કરી રહ્યા છે કે આ વ્યવસ્થા ફક્ત કાગળો પૂરતી મર્યાદિત છે?

ગુજરાતમાં ગેરકાયદેસર ખાણકામની સમસ્યા સતત વધી રહી છે.  મોટા પ્રમાણ માં થઈ રહેલા આ ગેરકાયદેસર ખાણકામને કારણે પર્યાવરણ, જળ સંસાધનો અને ખેતીની જમીનને ગંભીર નુકસાન થઈ રહી છે. સરકારે આને રોકવા માટે રાજ્ય, જિલ્લા અને તાલુકા સ્તરે ટાસ્ક ફોર્સ અને ફરિયાદ નિવારણ સમિતિઓની રચના ઘણા સમય થી કરી છે, પરંતુ ઘણા લોકોને ખબર નથી કે તેમની ફરિયાદો કેવી રીતે અને ક્યાં નોંધાવવી. ખાસ કરીને આદિવાસી સમુદાયે સતર્ક અને જાગૃત રહેવાની જરૂર છે, કારણ કે તેમના જળ, જંગલ, જમીન, ખનીજ અને આજીવિકા સીધા જોખમમાં છે.

ગુજરાતમાં મોટા પાયે ખનિજ સંસાધનોનું શોષણ થઈ રહ્યું છે, પરંતુ તેની સાથે ગેરકાયદેસર ખાણકામની ઘટનાઓ પણ ઝડપથી વધી રહી છે. આ ખાણકામને કારણે, પરંપરાગત પાણીના સ્ત્રોત સુકાઈ રહ્યા છે, જંગલો આડેધડ કાપવામાં આવી રહ્યા છે અને ખેતીની જમીન ધીમે ધીમે ઉજ્જડ બની રહી છે. આનાથી ખેડૂતો અને પશુપાલકોની આજીવિકા પર પણ અસર પડી રહી છે. ગેરકાયદેસર ખાણકામને કારણે આદિવાસી સમુદાયોના બંધારણીય અધિકારોનું પણ ઉલ્લંઘન થઈ રહ્યું છે. બંધારણની પાંચમી અનુસૂચિ હેઠળ, આદિવાસી સમુદાયોને તેમના જળ, જંગલ, જમીન અને ખનીજ પર વિશેષ અધિકારો છે, પરંતુ વહીવટીતંત્રની બેદરકારી અને ખાણ માફિયાઓની મનસ્વીતાને કારણે આ અધિકારો નું હનન થઇ રહ્યું છે.

રાજ્ય સ્તરે આ સમસ્યાનો સામનો કરવા માટે ઉદ્યોગ અને ખનિજ વિભાગ દ્વારા એક ટાસ્ક ફોર્સની રચના કરવામાં આવી છે. આ સમિતિમાં મુખ્ય સચિવ, મહેસૂલ વિભાગના અગ્ર સચિવ, ગૃહ વિભાગના ખાસ સચિવ, ગુજરાત પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડના સભ્ય સચિવ અને ખાણકામ વિભાગના કમિશનરનો સમાવેશ થાય છે. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ ગેરકાયદેસર ખાણકામ સામે કાર્યવાહી કરવાનો, વિવિધ વિભાગો વચ્ચે સંકલન સ્થાપિત કરવાનો અને જનતા તરફથી મળેલી ફરિયાદોનું નિવારણ કરવાનો છે. જો જિલ્લા સ્તરે ઉકેલ ન મળે, તો નાગરિકો રાજ્ય સ્તરે ફરિયાદ કરી શકે છે.

જિલ્લા સ્તરે ગેરકાયદેસર ખાણકામની સમસ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને, એક જિલ્લા ટાસ્ક ફોર્સની રચના કરવામાં આવી છે. આ સમિતિનું નેતૃત્વ જિલ્લા કલેક્ટર કરે છે અને તેમાં પોલીસ અધિક્ષક, જિલ્લા વિકાસ અધિકારી, ખનિજ વિભાગના સહાયક ભૂસ્તરશાસ્ત્રી, પર્યાવરણ વિભાગના પ્રતિનિધિ અને માર્ગ અને મકાન વિભાગના ઇજનેરનો સમાવેશ થાય છે. આ સમિતિનું કાર્ય ગેરકાયદેસર ખાણકામના કેસોની સમીક્ષા કરવાનું, મળેલી ફરિયાદોની તપાસ કરવાનું અને પોલીસ અને અન્ય એજન્સીઓ સાથે સંકલન કરવાનું છે.

તાલુકા સ્તરે ગેરકાયદેસર ખાણકામ પર નજર રાખવા માટે તાલુકા ટાસ્ક ફોર્સની રચના કરવામાં આવી છે. તેમાં પ્રાંત અધિકારી, તાલુકા વિકાસ અધિકારી, પોલીસ નિરીક્ષક, વન વિભાગના અધિકારી અને મામલતદારનો સમાવેશ થાય છે. આ સમિતિ સ્થાનિક સ્તરે ફરિયાદોની સમીક્ષા કરે છે અને તાત્કાલિક કાર્યવાહી સુનિશ્ચિત કરે છે. નાગરિકો તેમની ફરિયાદો તાલુકા કાર્યાલય અથવા સ્થાનિક પોલીસ સ્ટેશનમાં નોંધાવી શકે છે.

અનુસૂચિત આદિજાતિ (આદિવાસી) વિસ્તારોમાં ગેરકાયદેસર ખાણકામનો સામનો કરવા માટે આદિજાતિ કમિશનર (આદિજાતિ વિકાસ વિભાગ) ને ખાસ જવાબદારી સોંપવામાં આવી છે. તેઓ આદિવાસી સમુદાયોની ફરિયાદોનું નિવારણ કરવા, પુનર્વસન યોજનાઓ અમલમાં મૂકવા અને રાજ્ય અને જિલ્લા ટાસ્ક ફોર્સ સાથે સંકલન કરવાનું કામ કરે છે. આદિવાસી સમુદાયોએ જાગૃત બનવું પડશે અને તેમના અધિકારોનું રક્ષણ કરવું પડશે અને ગેરકાયદેસર ખાણકામ સામે સંગઠિત થઈને યોગ્ય કાનૂની પગલાં લેવા પડશે.

સમિતિઓની રચના કરવામાં આવી હોવા છતાં, આ સમિતિઓની કામગીરીમાં સ્પષ્ટ ઉદાસીનતા જોવા મળે છે. આ સમિતિઓ વિશેની માહિતી સામાન્ય લોકો સુધી પહોંચાડવા માટે કોઈ નક્કર પ્રયાસો ભરવામાં આવ્યા નથી, જેથી લોકો યોગ્ય જગ્યાએ તેમની ફરિયાદો નોંધાવી શકે. ઘણા લોકોએ એક યા બીજા વિભાગમાં પોતાની ફરિયાદો નોંધાવી છે, પરંતુ શું તે ફરિયાદો ફક્ત તે વિભાગ પૂરતી મર્યાદિત છે? શું તે ફરિયાદો સમિતિ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવી હતી? શું આ સમિતિઓ તેમની જવાબદારીઓ યોગ્ય રીતે નિભાવી રહી છે? જો આ સમિતિઓ અને સંબંધિત અધિકારીઓ તેમની જવાબદારીઓ નિભાવવામાં નિષ્ફળ રહ્યા છે, તો શું તેઓ આદિવાસીઓના બંધારણીય અધિકારોનું ઉલ્લંઘન નથી કરી રહ્યા? શું તેઓ માનનીય હાઈકોર્ટના આદેશોનો અનાદર નથી કરી રહ્યા? શું તેઓ ભારત સરકાર અને રાજ્ય સરકારના કાયદા, નિયમો અને નિયમોનું ઉલ્લંઘન નથી કરી રહ્યા?

જો આ ગેઝેટેડ અધિકારીઓ જાણી જોઈને તેમની જવાબદારીઓ નિભાવતા નથી, તો પછી તેમના પર રાજદ્રોહ, અત્યાચાર નિવારણ અધિનિયમ અને અન્ય સંબંધિત કાયદાઓ હેઠળ કાર્યવાહી કેમ ન કરવી જોઈએ? સરકાર અને ન્યાયતંત્રે આ તરફ ગંભીરતાથી ધ્યાન આપવાની જરૂર છે, જેથી ગેરકાયદેસર ખાણકામ સામે બનાવવામાં આવેલી નીતિઓ ફક્ત કાગળ પૂરતી મર્યાદિત ન રહે, પરંતુ તેનો અસરકારક અમલ પણ સુનિશ્ચિત થાય. નાગરિકોએ પણ પોતાનો અવાજ ઉઠાવવાની અને તેમની ફરિયાદો પર યોગ્ય કાર્યવાહી થાય તેની ખાતરી કરવાની જરૂર છે.

જો તમારા વિસ્તારમાં ગેરકાયદેસર ખાણકામ થઈ રહ્યું છે અને તે પર્યાવરણ અથવા લોકોના આજીવિકાને અસર કરી રહ્યું છે, તો હવે શાંત ન બેસો. હવે તમને ખબર છે કે ક્યાં અને કેવી રીતે ફરિયાદ કરવી. ફરિયાદને અસરકારક બનાવવા માટે, પહેલા તાલુકા સ્તરે અરજી કરો અને તેની નકલ મેળવો, પછી તેને જિલ્લા અને રાજ્ય સ્તરે મોકલો. જરૂરી દસ્તાવેજો અને પુરાવા જોડો, જેથી ઝડપી કાર્યવાહી કરી શકાય. સરકારે આ સમસ્યાનો સામનો કરવા માટે સંપૂર્ણ વ્યવસ્થા કરી છે, હવે નાગરિકોએ પણ પોતાની જવાબદારીઓ નિભાવવી પડશે અને સમયસર અવાજ ઉઠાવવો પડશે.

ડૉ. ભાવિનકુમાર શાંતિલાલ વસાવા, ભરૂચ