છેતરપિંડી અને ઢાંકપિછોડો: આદિવાસી વિસ્તારોમાં ખનીજ ની લીઝો ની લોક સુનાવણી માં લોકો ને છેતરવાનો પ્રયાસ કે કારસો?

 

ભરૂચ:

ભારતના આદિવાસી સમુદાયો, ખાસ કરીને અનુસૂચિત જનજાતિના લોકો, સદીઓથી પ્રકૃતિ સાથે સુમેળમાં રહેતા લાંબા સમયથી જમીનનું  જતન કરી રહ્યા છે. જો કે, આધુનિક વિકાસ પ્રોજેક્ટ્સ, ખાસ કરીને ખાણકામ દ્વારા તેમના અસ્તિત્વ અને અધિકારો વધુને વધુ જોખમમાં છે. ગુજરાતના ભરૂચ જિલ્લાના ઝગડિયા તાલુકામાં સિલિકા રેતીના ખનન લીઝ સાથે સંકળાયેલા તાજેતરના કેસમાં, શોષણનું એક નવું સ્વરૂપ બહાર આવ્યું છે - આદિજાતિના અધિકારો પર ખનીજ ની લીઝમાંલીકો ના હિતોની તરફેણ કરવા માટે જરૂરી માહિતી માં હેરફેર કરી, પર્યાવરણ મંજુરી માટેની લોક  સુનાવણીઓને ગેરમાર્ગે દોરે છે.

 

મુદ્દો: જાહેર સુનાવણીમાં ગેરમાર્ગે દોરતો ડેટા

13 ઓગસ્ટ, 2024 ના રોજ, ભરૂચ જિલ્લાના રાજપારડીમાં જાહેર સુનાવણી યોજાઈ હતી. ગુજરાતના ઝગડિયા તાલુકાના દમલાઈ ગામમાં ચાર સિલિકા સેન્ડ રેતી ખાણની લીઝ માટે પર્યાવરણીય અસરના મૂલ્યાંકનની ચર્ચા કરવા લોક સુનાવણી રાખવામાં આવેલ હતી. આ લીઝો નું કુલ ક્ષેત્રફળ ૩૬-૪૦ હેક્ટરછે. પ્રથમ નજરમાં, આ જાહેર સુનાવણી પર્યાવરણીય અને સામાજિક સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે એક નિયમિત અને જરૂરી પ્રક્રિયા હોવાનું જણાયું હતું. જો કે, ઝીણવટ પૂર્વકની તપાસ કરતા ગંભીર વિસંગતતાઓ અને પ્રક્રિયાગત અનિયમિતતાઓ જોવા મળી છે, જે સ્થાનિક અનુસૂચિત જનજાતિ-આદિવાસી સમુદાયો અને અન્ય સ્થાનિક લોકોના અધિકારોને જોખમમાં મૂકે છે.

 

ગેરમાર્ગે દોરતા સર્વે નંબર્સ: છેતરપીંડી કરવાની નવી/જૂની રીત

લોક સુનાવણી દરમિયાન મળી આવેલ સૌથી અસ્પષ્ટ મુદ્દાઓમાંનો એક મુદ્દો  ગેરમાર્ગે દોરનાર અને ખોટા સર્વે નંબરનો ઉપયોગ હતો. જણાવેલ  સર્વે નંબરો મૂળ લીઝ ડીડમાં (કરારખતમાં) હાલના સર્વે નંબર સાથે મેળ ખાતા નથી. દાખલા તરીકે, એક માઈનિંગ લીઝના કિસ્સામાં, જાહેર સુનાવણીમાં સ્પષ્ટતા વિના જૂના સર્વે નંબરો ટાંકવામાં આવ્યા હતા, જયારે પ્રમોલ ગેસન બાદ ના જેતે જમીન ના નવા સર્વે નંબર દર્શાવેલ ન હતા. જેના કારણે લોકોને મૂંઝવણ અને સંભવિત ગેરમાર્ગે દોરવા નું કામ થયેલ હતું. ખોટી માહિતી અને રજૂઆતની આ પેટર્ન તમામ ચાર માઇનિંગ લીઝમાં જોવા મળી હતી, અને અલગ અલગ લીઝ માટે બીજી યુક્તિ ઓ નો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. જે લોક સુનાવણીની પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા અને કાયદેસરતા અંગે ગંભીર ચિંતાઓ ઊભી કરે છે.

 

આદિવાસી અધિકારો અને કાનૂની સુરક્ષાનું ઉલ્લંઘન

સર્વેક્ષણના ડેટાની હેરફેર એ માત્ર વહીવટી દેખરેખ જ નથી - તે ભારતીય બંધારણ અને સંબંધિત કાયદાઓ હેઠળ અનુસૂચિત જનજાતિને આપવામાં આવેલા કાયદાકીય રક્ષણનું સીધું ઉલ્લંઘન છે. ભરૂચ જિલ્લાનો ઝઘડિયા તાલુકો, જ્યાં સૂચિત ખાણકામ ની આ લીઝો આવેલી છે, તે બંધારણની કલમ 244(1) મુજબ અનુસૂચિત ૫ મુજબ નો આદિવાસી વિસ્તાર જાહેર થયેલ છે, જે પાંચમી અનુસૂચિ હેઠળ આવે છે. PESA એક્ટ (પંચાયત એક્સટેન્શન ટુ શેડ્યુલ્ડ એરિયા એક્ટ, 1996) અને સર્વોચ્ચ અદાલતનો સીમાચિહ્ન સમાન ચુકાદો “સમતા જજમેન્ટ” આવા વિસ્તારોમાં આદિવાસીઓના જમીન સહીતના અધિકારોનું સ્પષ્ટપણે રક્ષણ કરે છે.

તેમ છતાં, જાહેર સુનાવણી આ કાનૂની સલામતીનો નું પાલન અને  આદર કરવામાં નિષ્ફળ ગઈ. લીઝધારકો, જે અનુસૂચિત જનજાતિના નથી, તેઓને ગુજરાત માઇનોર મિનરલ કન્સેશન રૂલ્સ, 2017, વગેરેના સ્પષ્ટ ઉલ્લંઘનમાં એક્સટેન્શન આપવામાં આવ્યું? ગુજરાત માઇનોર મિનરલ કન્સેશન રૂલ્સ, 2017, માં નિયમ બનેલ છે કે  અનુસૂચિત વિસ્તારોમાં રહેતા અનુસૂચિત જનજાતિના સભ્યોને જ આ અનુસુચિત વિસ્તારોમાં માઇનિંગ લીઝ આપી શકાય છે.

 

 

પર્યાવરણીય અને સામાજિક અસરો: અદ્રશ્ય પરિણામો

ભૂલ ભુલામણી અને ખામીઓથી ભરેલી આવી પર્યાવરણ મંજુરી માટેની લોક સુનાવણી - જાહેર સુનાવણી પ્રક્રિયા અને ગેરમાર્ગે દોરતા ડેટાની દૂરગામી/લાંબી અસરો થાય છે. જો આ ખામીયુક્ત પ્રક્રિયાના આધારે પર્યાવરણીય મંજૂરી (Environment Clearance) આપવામાં આવે, તો આવી પર્યાવરણ ની મંજૂરીના બાના હેઠળ ખેતીની જમીન,  કાયદાની કલમ 73AA થી સંરક્ષિત આદિવાસીઓની ખેતીની જમીન ,  ગૌચરની જમીન, જંગલની જમીન અને સમસાન (સ્મશાન) જમીન પર અનધિકૃત ખાણકામ પ્રવૃત્તિઓનું જોખમ રહેલું છેજ, અને આ રીતનું અનધિકૃત ખનન અત્યારે પણ ઘણી લીઝો માં થઇ રહ્યું છે. જેના કારણે મૂળ જમીન માલિકો વરસો થી તકલીફો વેઠી રહ્યા છે. આવી પ્રવૃતિઓ માત્ર પર્યાવરણને બગાડશે જ નહીં પણ સ્થાનિક આદિવાસી સમુદાયોને વિસ્થાપિત કરશે અને મતાધિકારથી વંચિત કરશે, આદિવાસી અને અહિયાં રહેતા સર્વ લોકોના જીવન પર મોટી દુરગામી અસર કરશે.

 

એક્શન ફોર એક્શન: આદિજાતિના અધિકારોનું રક્ષણ કરવું અને પારદર્શિતાની ખાતરી કરવી

આ વિસંગતતાઓના ગંભીર સ્વરૂપને જોતાં, જાહેર સુનાવણી રદ કરવામાં આવે અને ખાણકામ લીઝનું કાયદા અનુસાર પુન: મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે તે આવશ્યક છે. સ્થાનિક અનુસૂચિત જનજાતિ સમુદાયોના અધિકારોનું સમર્થન કરવું આવશ્યક છે, અને કોઈપણ ભાવિ સુનાવણી સંપૂર્ણ પારદર્શિતા સાથે હાથ ધરવામાં આવવી જોઈએ, તેની ખાતરી કરીને કે તમામ સંબંધિત ડેટા સચોટ છે અને લોકો માટે સુલભ છે.

વધુમાં, પ્રક્રિયાગત ક્ષતિઓ અને કાનૂની સુરક્ષાના સંભવિત ઉલ્લંઘનોની સંપૂર્ણ તપાસની તાત્કાલિક જરૂર છે. ગુજરાત પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડ, CGM, ભરૂચ કલેકટર, અન્ય સંબંધિત વિભાગો સાથે, પર્યાવરણીય પ્રભાવના મૂલ્યાંકનની સમીક્ષા કરવી જોઈએ અને સર્વે નંબરોની ચોકસાઈની ચકાસણી કરવી જોઈએ. આ પ્રકાર ની ખનીજ ની લીઝો તાત્કાલિક ધોરણે રદ કરાવી જોઈએ.  કાયદા દ્વારા જરૂરી હોય તેમ, આગળના કોઈપણ પગલાં લેવામાં જોઈએ.  ગ્રામસભાની મંજૂરી મેળવવી જોઈએ.

 

 

નિષ્કર્ષ:

ઝગડિયામાં સિલિકા રેતી ખનન લીઝનો મામલો અનુસૂચિત જનજાતિ / આદિવાસી દ્વારા તેમની જમીન અને અધિકારોના રક્ષણમાં ચાલી રહેલા પડકારોની સ્પષ્ટ યાદ અપાવે છે. સરકાર, સ્થાનિક ભરૂચ જીલ્લા સાંસદ શ્રી મનસુખભાઈ વસાવા, સ્થાનિક ઝગડિયા તાલુકા  ધારાસભ્ય શ્રી રીતેસ વસાવા, આદિવાસી આગેવાનો અને સંબંધિત સત્તાવાળાઓ આ ઉલ્લંઘનોને સુધારવા માટે તાત્કાલિક પગલાં લે અને આદિવાસી સમુદાયોના અવાજને સાંભળવામાં આવે અને તેનું સન્માન કરવામાં આવે તે સુનિશ્ચિત કરવું મહત્વપૂર્ણ છે. આવા પગલાં દ્વારા જ આપણે સાચો ન્યાય અને સાચો વિકાસ હાંસલ કરવાની આશા રાખી શકીએ છીએ જે તમામ નાગરિકોને, ખાસ કરીને સૌથી વધુ સંવેદનશીલ લોકોને લાભ આપે.

 

ડો.ભાવિનકુમાર શાંતિલાલ વસાવા,

ભરૂચ